Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen…

‘Wenen, klagen, bezorgd zijn, vrezen, angst en nood zijn het tranenbrood van de christenen die het teken van Jezus dragen’ (Cantate Bwv 12, J.S. Bach)

Bidden kan aan tijd of plaats gebonden zijn, is soms in riten vastgelegd en streng gereguleerd, of wordt op persoonlijke titel geïmproviseerd. Gesproken, gezongen, gedacht of gedanst: in al zijn vormen is een gebed altijd een uiting van het diepste persoonlijke verlangen of leed.

Ook veel componisten verwerken gebeden in hun oeuvre. Bijvoorbeeld het ‘Heiliger Dankgesang eines Genesenen an die Gottheit’ uit strijkkwartet op. 132, waarin Ludwig van Beethoven zijn dankbaarheid uitspreekt na te zijn genezen van een ernstige ziekte. De prachtige melodie die aandoet als een renaissancekoraal ontwikkelt zich, afgewisseld door een steeds energieker Andante (‘Neue Kraft fühlend!’) tot een polyfonisch meesterwerk. Beethoven grijpt in dit deel terug op de stijl van grote Italiaanse madrigaalcomponisten als Giovanni Gabrieli (1555-1612) van wie in dit programma ook twee werken worden uitgevoerd.

Het renaissancevolksliedje ‘la Monica’ bezingt een meisje in tranen dat samen met haar moeder bidt om niet uitgezonden te hoeven worden naar het klooster. De Duitse componist Philipp Friedrich Böddecker (1607-1683) schreef op dit bekende thema een sonate voor fagot en basso continuo als onderdeel van een serie composities uitgebracht onder de titel ‘Sacra Partitura’. Fagottiste Emily Hultmark speelt naast dit werk ook een geheel eigen versie van de Chanson Hébraïque van Maurice Ravel waarin zij dit Joodse gezang verwerkt tot een improvisatie met elektronische muziek.

The Unanswered Question van Charles Ives (1874-1954) verscheen eerst onder de titel A Contemplation of a Serious Matter. Zeven maal wordt een melodie gespeeld door de trompet met steeds een antwoord van de houtblazers. Elk antwoord is heviger en dissonanter dan het vorige. Ives verbond een programmatische betekenis aan dit werk: de strijkers verbeelden het eeuwige voortschrijden van de tijd. De trompet stelt de grote levensvragen voor, waarop de houtblazers proberen een antwoord te formuleren.

En over onbeantwoorde vragen gesproken: In de leer van Zen is Koan een term voor een provocatieve stelling of vraag om leerlingen te testen in hun inzichten van het Boeddhisme. James Tenney (1934-2006), componist en muziektheoreticus, verdiepte zich in zijn carrière in de mathematische aspecten van de reine intonatie ‘just intonation’ en de psychologische uitwerking hiervan op de luisteraar. In ‘Koan’ voor strijkkwartet werkt hij dit gegeven uit tot een muzikale meditatie, minutieus genoteerd in een microtonale partituur.

• Philipp Friedrich Böddecker (1607-1683): Sonata sopra la Monica
• James Tenney (1934-2006): ‘Koan’ for string quartet
• Johann S. Bach (1685-1750) Koraal uit Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen, Bwv 12
• Emily Hultmark: Improvisatie
• Giovanni Gabrieli (1555-1612): Motet ‘O Jesu mi dulcissime’ (arr. G. Kramers)
• Josef Suk (1874-1935): Meditatie over oud-Boheemse hymne ‘St. Wenceslas’
• Giovanni Gabrieli: Madrigaal ‘Lieto Godea’ (arr. G. Kramers)
• Claude Debussy (1862-1918): Syrinx
• Joaquin Turina (1882-1949): l’Oracion del torero
• Charles Ives (1874-1954): The Unanswered Question

Felicia van den End, fluit
Arno Piters, klarinet
Hans Wolters, hobo
Emily Hultmark, fagot
Ellister van der Molen, trompet
Ruysdael Kwartet